Dotychczasowe nazwy
• 1912 – Warta Poznań
• 1949 – Związkowiec Poznań
• 1951 – Stal Poznań
• 1956 – Warta Poznań
Początki
15 czerwca 1912 utworzono Klub Sportowy Warta Poznań, który nieco później zaczęto nazywać "pierwszą damą Wielkopolski". Jego założycielami byli młodzi Polacy, grający wcześniej w niemieckich klubach poznańskich – Unionie i Britanii: Marian Bey, Stefan Malinowski, Stefan Mórkowski, bracia Edmund i Franciszek Szycowie oraz Ludwik Zysnarski. Weszli oni w skład pierwszego zarządu klubu, którego pierwszym prezesem – jako najstarszy członek zarządu – został Franciszek Szyc. Jego brata Edmunda mianowano sekretarzem, zaś kapitanem drużyny był Marian Bey. Na zebraniu założycielskim wybrano kolory biało-zielony, jako statutowe barwy.
W ramach utrudnień wprowadzonych przez władze zaborcze zakazano rozgrywania meczów z udziałem polskich drużyn. Ów zakaz przyspieszył decyzję o przeprowadzeniu w roku 1913 pierwszych mistrzostw Wielkopolski, w których wzięły udział 3 zespoły: Warta Poznań, Posnania oraz Ostrovia Ostrów Wielkopolski. Wyniki Warty były następujące: Posnania – Warta 1:1, Warta – Ostrovia 3:2, Ostrovia – Warta 3:4, Warta – Posnania 2:2. Końcowa tabela:
Pierwszym mistrzem Wielkopolski została Warta Poznań. Rozegranie inauguracyjnych mistrzostw regionu spowodowało eksplozję popularności piłki nożnej na terenie Poznania. W szybkim tempie zaczęły wyrastać nowe sekcje piłkarskie, zrzeszające jedynie polską młodzież. Takimi zespołami były: Trytonia założona na Łazarzu oraz powstała na Jeżycach drużyna o nazwie Sparta. W roku 1914, mimo rozpoczęcia działań wojennych związanych z wybuchem I wojny światowej, w Poznaniu starano się w miarę możliwość organizować życie sportowe, co wcale nie było łatwe ze względu na wprowadzenie przez Niemców stanu wojennego. Generalnie przepisy nie zezwalały na jakiekolwiek spotkania czy organizowanie zgromadzeń bez odpowiednich zezwoleń. Mimo tych utrudnień w roku 1914 odbyły się drugie mistrzostwa Wielkopolski, w których udział wzięły tylko dwa zespoły: Warta Poznań i KS Posnania. Wyniki tego dwumeczu były następujące: w pierwszym Warta dość gładko ograła Posnanię 6-3, a w drugim dopełniła formalności, pokonując swojego przeciwnika 2-1. Tabela końcowa tych mistrzostw prezentowała się następująco:
W 1915 Warta rozegrała mecze z drużyną Fever Kościan, w których biało-zieloni okazali się gorsza od gości; najpierw ulegając im 3-1, potem remisując 5-5. Jedną z zagadek roku 1915 jest wiarygodna informacja o tym, kto wygrał kolejne mistrzostwa Wielkopolski. Z kroniki klubu Ostrovia można się dowiedzieć, że to właśnie ten klub wygrał mistrzostwa. Jednak wielu badaczy powątpiewa, żeby było to prawdą, albowiem brak jest jakichkolwiek innych materiałów źródłowych, na podstawie których dałoby się potwierdzić ten zapis. Możliwa jest jeszcze jedna teoria, która podają J. Owsiański i T. Siwiński. Ta mianowicie, że tytuł mistrzowski Ostrovia sobie przypisała po wygranym dwumeczu z zespołem poznańskiej Warty. Byłoby to logicznym wytłumaczeniem zapisu w kronice o zdobyciu mistrzostwa Wielkopolski. W dwumeczu tym pierwszy mecz zakończył się zwycięstwem Warty 4-2 mecz drugi zakończył się zwycięstwem zespołu z Ostrowa w stosunku 4-1. Rok 1915 to nie tylko pojedynki pomiędzy polskimi zespołami, ale też i pojedynki z zespołami niemieckimi. Warto tutaj wspomnieć o meczu, który został rozegrany w grudniu pomiędzy Wartą Poznań a chyba najsilniejszym zespołem niemieckim DeutscherSportverein (DSV). Sam mecz zakończył się wynikiem 2-2, co można uznać za wielki sukces polskiej drużyny, a także za bardzo dobry sportowy prognostyk na kolejne, nadchodzące lata. Mecze między drużynami poznańskimi odbywały się w kolejnych latach I wojny światowej. W roku 1916 do niespodzianek doszło już na samym początku, kiedy drużyna Warty najpierw uległa Unii 1-2, potem niespodziewanie zremisowała 2-2 ze Stellą Gniezno. W tym też roku odbył się kolejny pojedynek między zespołem DSV a Wartą, gdzie poznaniacy okazali się o klasę lepsi, pokonując niemieckiego przeciwnika aż 4-0. Rok 1917 to z kolei rok jubileuszowy dla zespoły Warty, która obchodziła swoje 5 urodziny. W kronice klubu może przeczytać o wielkich uroczystościach, jakie miały miejsce podczas obchodów 5-lecia zespołu. Z tego też powodu zorganizowano turniej z udziałem najlepszych poznańskich zespołów. Rok ten to nie tylko uroczystości związane z obchodami 5 – lecia istnienia drużyny. To również zmiana warty – za sterami drużyny stanął Franciszek Rotnicki, o którym ówcześnie pisano: „…Człowiek o dużym autorytecie, energiczny i przedsiębiorczy. On to, wspólnie z umiejętnie dobranym gronem współpracowników buduje w tym ciężkim okresie trwałe podstawy przyszłej wielkości klubu. Przewidując trafnie niechybny koniec zaborczego imperializmu pruskiego koncentruje wysiłki zarządu przede wszystkim na utrwaleniu klubowej tradycji, na przywiązaniu do barw Warty…”. Rok 1917 dla Warty to nie tylko czas świętowania, to także kolejne mecze między poznańskimi zespołami. Do tego wszystkiego dochodzi współpraca z Polską Organizacją Wojskową. Ostatni rok wojny przynosi kolejne potyczki sportowe między drużynami wielkopolskimi. Jednak najważniejszą wiadomością była informacja o zakończeniu I wojny światowej oraz o ustaleniach pokojowych, które mówiły o przywróceniu wolnej i niepodległej Polski.
Okres międzywojenny
Rok 1918 to nie tylko ogromna radość z odzyskania po 123 latach niepodległości, to także nowe możliwości dla polskiego sportu, organizowanego w granicach terytorium państwa polskiego, bez ingerencji mocarstw co do kształtu, jak i sposobu rozwoju towarzystw czy klubów sportowych. Organizacja i odbudowa odbywała się na zgliszczach, jakie pozostały po działaniach wojennych. Podczas konfliktu zginęło wielu doborowych sportowców, jak i wielu zasłużonych działaczy, zniszczona została i tak skromna baza sportowa. Wielkopolskę czekał jeszcze jeden bój, zryw narodowy jakim było powstanie wielkopolskie, zakończone sukcesem i wypędzeniem władz zaborczych. Podczas tego zrywu narodowego każdy piłkarz, który wówczas przebywał na terenie Poznania, nie bacząc na konsekwencje, jakie mogły go spotkać, zgłosił się do służby wojskowej, żeby móc walczyć o ojczyznę. Wraz z nastaniem 1919 roku postanowiono reaktywować struktury sportowe obowiązujące przed wybuchem I wojny światowej, a także podjęto decyzję o rozegraniu pierwszych powojennych mistrzostw Wielkopolski. Do zawodów zgłosiło się 5 zespołów, w tym 4 z Poznania. Tymi klubami były: Unia, Warta, Posnania i Pogoń. Natomiast piątym zespołem, który zgłosił się do mistrzostw była drużyna z Ostrowa Wielkopolskiego, czyli Ostrovia. Wyniki tych mistrzostw były następujące: Posnania – Ostrovia 3:1, Ostrovia – Warta 1:7, Unia – Pogoń 9:1, Warta – Posnania 7:0*, Ostrovia – Pogoń 3:2, Unia – Warta 2:3, Pogoń – Posnania 3:3, Unia – Ostrovia 4:0, Warta – Pogoń 7:0, Unia – Warta 4;1. Tabela mistrzostw prezentowała się następująco:
Mecze w ramach mistrzostw Wielkopolski to nie jedyne spotkania, jakie odbyły się w Poznaniu. Doszło również do organizacji meczów towarzyskich z udziałem zespołów warszawskich. I tak między innymi do stolicy Wielkopolski zawitały takie kluby jak stołeczna Polonia czy Korona, które rozegrały pojedynki z poznańską Wartą. W roku 1921 ruszyły mistrzostwa okręgu w klasie A, w której wystąpiły takie kluby piłkarskie z Wielkopolski jak Warta, Pogoń, „Stella” Gniezno. Najlepszą drużyną ponownie okazała się drużyna Warty Poznań.
W wyniku przeprowadzonych rozgrywek (rok 1922) po raz kolejny w klasie A najlepszą drużyną okazała się Warta Poznań, zaś na drugim miejscu uplasował się Sokół Toruń, a na trzecim Pogoń Poznań. Tym samym drużyna „zielonych” wywalczyła sobie prawo reprezentowania okręgu poznańskiego podczas mistrzostw Polski. Trzeba zaznaczyć, że grupę eliminacyjną Warta przeszła jak burza, pokonując takie potęgi piłkarskie jak ŁKS Łódź, Polonia Warszawa i Strzelec Wilno. Wraz z zakończeniem rozgrywek eliminacyjnych poznaniacy czekali na wyniki drugiej grupy, z której zwycięzcą mieli walczyć o tytuł najlepszej drużyny w Polsce. Przeciwnik nie był łatwy dla Warty, bowiem zwycięzcą drugiej grupy została drużyna Pogoni Lwów. Pierwszy mecz odbył się w Poznaniu i zakończył się remisem 1-1. Mecz rewanżowy z kolei odbył się we Lwowie i zakończył się wynikiem 4-3 dla Pogoni Tym samym Warta i cały Poznań mogli się cieszyć ze zdobycia tytułu Wicemistrza Polski. Rok 1923 to kolejny rok dominacji Warty Poznań w klasie A. Spowodowało to, że po raz kolejny miała możliwość udziału w walce o miano najlepszej drużyny piłkarskiej w Polsce. Mimo pogarszającej się sytuacji finansowej klubu drużyna pokazała hart ducha i udało jej się w swojej grupie eliminacyjnej uplasować na drugiej pozycji, za krakowską Wisłą. Warto tutaj wspomnieć, że pozostałymi drużynami w grupie, z którymi musiała toczyć boje poznańska Warta, to takie zespoły jak ŁKS Łódź, Pogoń Lwów, Iskra Siemianowice czy Polonia Warszawa. Porażka z Łódzkim Klubem Sportowym zaprzepaściła szanse na grę w finale mistrzostw Polski, w którym to zmierzyły się drużyny Wisły Kraków i Pogoni Lwów.
W styczniu 1925 roku odbyło się Walne Zgromadzenie Poznańskiego Związku Okręgowego Piłki Nożnej, podczas którego, w wyborach na stanowisko prezesa, Kazimierz Donat (Warta) pokonał majora Kazimierza Glabisza, który po raz kolejny przeprowadził rozliczenie roczne ze swej działalności. We wrześniu 1925 Kazimierz Donat zrezygnował ze stanowiska prezesa, a funkcję tę powierzono Wacławowi Wrześniewiczowi. W roku 1925 odbyły się jedynie finały mistrzostw Polski na bazie mistrzostw okręgowych przeprowadzonych rok wcześniej. Zespół poznański dość gładko przeszedł eliminacje, awansując szybko do gier finałowych, których terminarz został zmanipulowany przez PZPN, na niekorzyść poznańskiej ekipy. Chodziło o zakulisowe przekładanie terminu meczu finałowego Warty z Wisłą Kraków. Ostatecznie, w wyniku odwołania, Warcie przyznano walkower, jednak mistrzem po raz kolejny została Pogoń Lwów. Kolejne mistrzostwa okręgu w roku 1926, to kolejny sukces Warty Poznań, która nie miała sobie równych, wyprzedzając takie zespoły jak Unia i Pogoń. W rozgrywkach finałowych Warta w grupie eliminacyjnej zdobyła pierwsze miejsce, zdobywając 8 pkt, jednak w finale musiała uznać wyższość swoich przeciwników, plasując się na trzecim miejscu, zdobywając jedynie 3 punkty.
W latach kolejnych (1926-1928) istniał konflikt pomiędzy PZPN i klubami piłkarskimi, które utworzyły ligę. Dopiero w roku 1928 konflikt został zażegnany i do ligi przystąpiły wszystkie czołowe zespoły.
W 1929 roku Warta zdobyła pierwsze mistrzostwo Polski. Oficjalna tabelę polskiej ligi za rok 1929 przedstawiała się następująco:
Warto wspomnieć o składzie, który zdobył tak bardzo wyczekiwane, pierwsze mistrzostwo Polski dla Poznania. Przedstawiał się on następująco: Marian Fontowicz, Marian Śmiglak, Michał Flieger, Ginter Rudolf Scherfke I, Jan Wojciechowski, Witold Kazimierz Przykucki, Leon Radojewski, Adam Knioła, Fryderyk Egon Scherfke II, Władysław Przybysz, Edmund Rochowicz, Wawrzyniec Staliński, Władysław Andrzejewski.
11 sierpnia 1929 roku Warta zagrała mecz towarzyski z ekipą Philipsu Eindhoven. Był to pierwszy mecz jakiejkolwiek drużyny z Holandii w Polsce. Spotkanie było pierwszą relacją na żywo z spotkania piłki nożnej na terenach RP. Mecz w Radiu Poznańskim skomentował Ludomir Budziński. Spotkanie 5:2 wygrała drużyna z Poznania.
Koniec roku 1929 to również początek kryzysu ekonomicznego, który dotknął nie tylko Polskę, a który dość dotkliwie odbił się na wszystkich zespołach piłkarskich. Niektóre z nich musiały zaprzestać swojej działalności, te większe z trudem wiązały koniec z końcem. Taki stan rzeczy utrzymywał się aż do roku 1932, co nie oznacza, że zaprzestano organizacji mistrzostw w okręgach, jak również rozgrywek w ramach ligi polskiej. Po bardzo udanym sezonie mistrzowskim przyszedł sezon pełen rozczarowań dla kibiców, jak i piłkarzy Warty Poznań.
Źródło: Warta Poznań (piłka nożna) — CC BY-SA 4.0, 2026-11-03